Ερωτήματα περί της απουσίας εαυτού

།བདག་མེད་པ་དྲིས་པ།

Nairātmya­paripṛcchā

 

འཕགས་པ་བདག་མེད་པ་དྲིས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་མདོ།

’phags pa bdag med pa dris pa zhes bya ba theg pa chen po’i mdo

 

 

Η Ευγενής Μαχαγιάνα Σούτρα ‘Ερωτήματα περί της Απουσίας Εαυτού΄

 

Ārya­nairātmya­paripṛcchā­nāma­mahāyāna­sūtra

 

 

Toh 173

Degé Kangyur, τόμος 60 (mdo sde, ma), φύλλα 5.b-7.b

 

Μετάφραση στα Θιβετανικά t. kamalagupta rin / chen bzang po

Μεταφράστηκε από τη Μεταφραστική Ομάδα Dharmasāgara υπό την αιγίδα και την εποπτεία του 84000: Μεταφράζοντας τα λόγια του Βούδα 

Πρώτη δημοσίευση 2021

Τρέχουσα έκδοση v 1.0.9 (2024)

Δημιουργήθηκε από το 84000 Reading Room v2.25.1

(σημ.μετφρ. οι υποσημειώσεις είναι του κειμένου εκτός κι αν αναφέρεται άλλη πηγή)

Κατ. Χοχλάκη 2024

 

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η σούτρα Ερωτήματα περί της Απουσίας Εαυτού, αποτελείται από έναν διάλογο μεταξύ μιας ομάδας ακολούθων της παράδοσης Μαχαγιάνα και μιας ομάδας τίρτικα[1], οι οποίοι θέτουν διάφορα ερωτήματα σχετικά με τη θεώρηση της απουσίας εαυτού. Στην ανταλλαγή που ακολουθεί, οι υποστηρικτές της Μαχαγιάνα διαφωτίζουν αυτό και άλλα βασικά βουδιστικά αξιώματα, όπως η διάκριση μεταξύ σχετικής και τελικής πραγματικότητας, η προέλευση του πόνου, η κενότητα και η απατηλότητα όλων των φαινομένων και το μονοπάτι της φώτισης.

 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Αυτό το κείμενο μεταφράστηκε, παρουσιάστηκε και εκδόθηκε από την Ομάδα Μετάφρασης Dharmasāgara: Raktrul Ngawang Kunga Rinpoche, Rebecca Hufen, Shanshan Jia, Jason Sanche και Arne Schelling. Ευχαριστούμε τον καθηγητή Harunaga Isaacson (Πανεπιστήμιο του Αμβούργου) για την ευγενική του βοήθεια και υποστήριξη.

Η μετάφραση ολοκληρώθηκε υπό την αιγίδα και την εποπτεία του 84000: Μεταφράζοντας τα λόγια του Βούδα.

 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η σούτρα Ερωτήματα περί της Απουσίας Εαυτού, αποτελείται από έναν διάλογο μεταξύ μιας ομάδας ακολούθων της παράδοσης Μαχαγιάνα και μιας ομάδας φιλοσόφων τίρτικα, οι οποίοι καλούν τους Βουδιστές να εξηγήσουν και να υπερασπιστούν το αξίωμα της απουσίας εαυτού. Στην ανταλλαγή απόψεων που ακολουθεί, οι υποστηρικτές της Μαχαγιάνα επισημαίνουν ορισμένα από τα προβλήματα που προκύπτουν από την κατηγορηματική δήλωση ή την άρνηση της ύπαρξης ενός εαυτού και συνεχίζουν να διευκρινίζουν διάφορα συναφή βουδιστικά θεωρήματα, όπως η διάκριση μεταξύ σχετικής και τελικής πραγματικότητας, η απατηλή φύση των αντιλήψεων και η κενότητα όλων των φαινομένων. Ένα απόσπασμα διαλόγου σε πεζό λόγο, ακολουθείται από μια σειρά στίχων, που περιγράφουν τις αιτίες της δυστυχίας και της συνεχούς μετενσάρκωσης στην κυκλική ύπαρξη, καθώς και την απελευθέρωση που επιτυγχάνεται με την καλλιέργεια του πνεύματος της φώτισης και της τελειότητας της σοφίας[2]. Η δομή του κειμένου αποκλίνει σημαντικά από την τυπική μορφή των σούτρα, όπου παρουσιάζεται μια περιγραφή του περιβάλλοντος και του ακροατηρίου της διδασκαλίας, ακολουθούμενη από την παράδοση της ίδιας της διδασκαλίας και ένα συμπέρασμα που εκθειάζει τα οφέλη της διδασκαλίας. Αντίθετα, το κείμενο δεν έχει ούτε την περιγραφή του περιβάλλοντος, ούτε το συμπέρασμα που εκθειάζει τα οφέλη της, και το περιεχόμενό της δεν αποτελείται από τα λόγια του ίδιου του Βούδα, αλλά από εκείνα των ανώνυμων οπαδών της Μαχαγιάνα.

Ένα σανσκριτικό χειρόγραφο αυτής της σούτρα, γραμμένο σε γραφή Νεουάρι[3], φυλάσσεται στα Εθνικά Αρχεία του Νεπάλ. Το έργο εκδόθηκε, παρουσιάστηκε και μεταφράστηκε στα γαλλικά από τον Lévi (1928). Μια άλλη έκδοση εκπονήθηκε από τον Vaidya (1961) και πρόσφατα εκδόθηκε μια αναθεωρημένη έκδοση από την Ομάδα Μελέτης Nairātmaparipṛcchā (2019). Για τη μετάφρασή μας, συγκρίναμε το θιβετανικό κείμενο με την πιο πρόσφατη αυτή έκδοση στα σανσκριτικά από την Ομάδα Μελέτης Nairātmaparipṛcchā, και η αναφορά των σανσκριτικών στις σημειώσεις αναφέρεται σε αυτή την έκδοση.

Υπάρχουν επίσης δύο κινεζικές μεταφράσεις αυτής της σούτρα (Taishō 846 και Taishō 1643), που και οι δύο περιέχουν ορισμένες αξιοσημείωτες διαφορές από τα θιβετανικά και τις σωζόμενες σανσκριτικές πηγές. Στην παλαιότερη κινεζική μετάφραση (Taishō 846, 外道問聖大乘法無我義經, Wai dao wen sheng dasheng fa wuwo yi jing), η οποία εκπονήθηκε από τον Fa Tian (πεθ. 1001) το έτος 986, η σούτρα αρχίζει μάλλον διαφορετικά από ό,τι στα θιβετανικά. Εδώ το κείμενο αρχίζει με τη συνήθη εναρκτήρια φράση, «Έτσι άκουσα κάποτε», και επιπλέον μας λέει ότι ο Βούδας είναι παρών στη συνέλευση και είναι αυτός στον οποίο υποβάλλονται οι ερωτήσεις. Η άλλη μετάφραση (Taishō 1643, 尼乾子問無我義經, Ni gan zi wen wuwo yi jing), η οποία εκπονήθηκε από τον Ri Cheng (1017-78) το έτος 1063, έχει το ίδιο εισαγωγικό περιεχόμενο με τις θιβετανικές και σανσκριτικές πηγές, αλλά αντί να χρησιμοποιεί τη γενική ονομασία τίρτικα, η μετάφραση χρησιμοποιεί την πιο συγκεκριμένη κατηγορία nirgranthajñātiputra (尼乾子), η οποία συνήθως χαρακτηρίζει τους Τζαϊνιστές[4]. Αυτή η διευκρίνιση υπάρχει μόνο σε αυτή την μεταγενέστερη κινεζική μετάφραση- κατά τα άλλα, η μετάφραση αυτή είναι αρκετά κοντά στα σωζόμενα σανσκριτικά. Ο μεταφραστής αποδίδει επίσης το κείμενο στον Aśvaghoṣa και το κατηγοριοποιεί ως σάστρα και όχι ως σούτρα.

Σύμφωνα με τον κολοφώνα της θιβετανικής μετάφρασης, εκπονήθηκε από τον Ινδό λόγιο Kamalagupta και τον μεγάλο θιβετανό μεταφραστή Rinchen Sangpo. Μπορούμε επομένως να υποθέσουμε ότι εκπονήθηκε στο πρώτο μισό του ενδέκατου αιώνα, όταν οι δύο αυτοί λόγιοι άκμασαν. Η πρώτη μετάφραση αυτού του κειμένου από τα θιβετανικά σε μια δυτική γλώσσα, ήταν η γαλλική μετάφραση του Feer το 1883. Η μετάφραση που παρουσιάζεται εδώ βασίζεται στη θιβετανική έκδοση στο Degé Kangyur, στη Συγκριτική Έκδοση (dpe bsdur ma) του Kangyur και στο χειρόγραφο του παλατιού Stok.

 

 

 

Η Ευγενής Μαχαγιάνα Σούτρα

‘Ερωτήματα περί της Απουσίας Εαυτού΄

 

Υποκλίνομαι σε όλους τους Βούδες και τους Μποντισάτβα.

 

Τώρα, οι τίρτικας -αυτοί που πρεσβεύουν απόψεις βασισμένες στην αντικειμενοποίηση[5] και που ασχολούνται με έννοιες και αναλύσεις‍- βρέθηκαν ανάμεσα στους οπαδούς της Μαχαγιάνα. Με σεβασμό, με ενωμένες τις παλάμες, έκαναν αυτές τις ερωτήσεις σχετικά με την απουσία εαυτού:

 «Παιδιά ευγενούς οικογένειας, ο Παντογνώστης δίδαξε ότι δεν υπάρχει εαυτός στο σώμα. Αν πραγματικά[6] δεν υπάρχει εαυτός στο σώμα, τότε πώς εμφανίζονται το παιχνίδι, το γέλιο, το κλάμα, η απόλαυση, ο θυμός, η υπερηφάνεια, η ζήλια, η συκοφαντία και ούτω καθεξής; Υπάρχει πραγματικά εαυτός στο σώμα ή όχι; Σωστό θα ήταν να διαλύσετε τις αμφιβολίες μας».

Οι ακόλουθοι της Μαχαγιάνα απάντησαν: «Φίλοι, δεν πρέπει να λέγεται ότι υπάρχει ή δεν υπάρχει πραγματικά [κάποιος] εαυτός στο σώμα, γιατί το να λέμε στην συγκεκριμένη περίπτωση ότι υπάρχει ή δεν υπάρχει πραγματικά [κάποιος] εαυτός είναι εσφαλμένη διατύπωση. Λοιπόν, αν υπήρχε εαυτός, τότε γιατί δεν είναι καθόλου αντιληπτός, ακόμη και μετά από έρευνα στα μαλλιά, τα νύχια, το δέρμα, το κεφάλι, τη σάρκα, τα οστά, το μυελό, το λίπος, τους συνδέσμους, το συκώτι, τα έντερα, το λαιμό, τα χέρια, τα πόδια, τα άκρα και άλλα δευτερεύοντα μέρη, τόσο μέσα όσο και έξω από το σώμα;».

 

Οι τιρτίκας είπαν: «Ο εαυτός είναι ορατός μόνο σε εκείνους που έχουν το θεϊκό μάτι. Πώς θα μπορούσε να είναι ορατός σε εμάς που έχουμε μόνο σάρκινα μάτια;»

Οι ακόλουθοι της Μαχαγιάνα απάντησαν: «Δεν είναι ορατός ούτε από εκείνους που έχουν το θεϊκό μάτι. Διότι πώς μπορεί να γίνει κάτι ορατό όταν δεν έχει χρώμα, μορφή ή σχήμα;»

 

Οι τίρτικας ρώτησαν: [F.6.a] «Μήπως τότε είναι μη υπαρκτός;»

Οι οπαδοί της Μαχαγιάνα είπαν: «Το να λέμε ότι είναι μη υπαρκτός ή το να λέμε ότι είναι υπαρκτός, είναι εσφαλμένη διατύπωση. Αν είναι μη υπαρκτός, τότε γιατί εκδηλώνονται τόσο ξεκάθαρα το παιχνίδι, το γέλιο, το κλάμα, η απόλαυση, ο θυμός, η υπερηφάνεια, η ζήλια, η συκοφαντία και ούτω καθεξής; Επομένως, δεν είναι σωστό να λέμε ότι είναι μη υπαρκτός. Δεν πρέπει να λέμε ότι είναι υπαρκτός ή μη υπαρκτός. Επειδή αυτό θα ήταν σφάλμα, δεν πρέπει να λέει κανείς ότι υπάρχει ή ότι δεν υπάρχει».

 

Οι τίρτικας ρώτησαν, «Τότε τι είναι αυτό που γίνεται αντιληπτό στην συγκεκριμένη περίπτωση;»

Οι ακόλουθοι της Μαχαγιάνα είπαν: «Τίποτα απολύτως δεν γίνεται αντιληπτό».

Οι τίρτικας ρώτησαν: «Είναι το ίδιο κενός[7] όσο ο ουρανός;»

Οι ακόλουθοι της Μαχαγιάνα είπαν: «Ακριβώς έτσι είναι φίλοι! Είναι το ίδιο κενός όσο ο ουρανός».

 

Οι τίρτικας ρώτησαν: «Αν είναι έτσι, τότε πώς πρέπει να βλέπει κανείς το παιχνίδι, το γέλιο, το κλάμα, την απόλαυση, το θυμό, την υπερηφάνεια, τη ζήλια, τη συκοφαντία και ούτω καθεξής;»

Οι ακόλουθοι της Μαχαγιάνα είπαν: «Θα πρέπει να θεωρούνται σαν μια ψευδαίσθηση, ένα όνειρο και μια μαγική πλάνη».

 

Οι τίρτικας ρώτησαν: « Πώς είναι σαν μια ψευδαίσθηση, ένα όνειρο και μια μαγική πλάνη;»

Οι ακόλουθοι της Μαχαγιάνα είπαν: «Η ψευδαίσθηση είναι απλώς μια αναλογία. Το όνειρο είναι μια απλή εκδήλωση που δεν είναι χειροπιαστή, είναι κενή από τη φύση της και ανύπαρκτη στην ουσία. Η μαγική πλάνη είναι σκόπιμα κατασκευασμένη. Έτσι είναι τα πράγματα, φίλοι μου. Θα πρέπει να θεωρείτε όλα αυτά τα πράγματα σαν μια ψευδαίσθηση, ένα όνειρο και μια μαγική πλάνη.

«Επιπλέον, θα πρέπει να επισημανθεί η διάκριση μεταξύ του σχετικού και του τελικού. Σχετικά μ' αυτό, το σχετικό συνίσταται στην αντίληψη «αυτό είναι ο εαυτός, αυτό είναι το άλλο». Η αντίληψη μιας ψυχής, ενός προσώπου, [F.6.b] ενός ατόμου, ενός φορέα, ενός παρατηρητή, του πλούτου, των παιδιών, των συζύγων, των φίλων, των συγγενών και ούτω καθεξής ονομάζεται σχετική.

«Όπου δεν υπάρχει ο εαυτός, ο άλλος, ψυχή, πρόσωπο, άτομο, φορέας, παρατηρητής, πλούτος, παιδιά, σύζυγοι, φίλοι, συγγενείς κ.ο.κ., αυτό ονομάζεται τελικό[8].» Το σχετικό συνίσταται στη κεκτημένη τάση που βάζει ταμπέλες σε όλα τα πράγματα, στα αποτελέσματα των ενάρετων και μη ενάρετων πράξεων και στη γέννηση και την παύση.

«Η ίδια η ουσία της αληθινής φύσης [αυτότητα], όπου δεν υπάρχουν ενάρετα αποτελέσματα, δεν υπάρχουν μη ενάρετα αποτελέσματα, δεν υπάρχει γέννηση και δεν υπάρχει παύση, είναι πέρα τόσο από τη μόλυνση όσο και από τον εξαγνισμό. Αυτή είναι η διδασκαλία της Μέσης Οδού που πρέπει να επιδιώκεται στην πράξη. Σχετικά με αυτό, λέγεται:

 

«Το σχετικό και το τελικό

επεξηγούνται ως δύο κατηγορίες:

Το σχετικό περιλαμβάνει τα εγκόσμια φαινόμενα,

το απόλυτο είναι πέρα από τα εγκόσμια.

 

«Καθώς εμπλέκονται με τα σχετικά φαινόμενα,

τα αισθανόμενα όντα κατακλύζονται από τις μολύνσεις των παθών.

Μη γνωρίζοντας καθόλου το απόλυτο,

περιπλανώνται για μεγάλο χρονικό διάστημα στη σαμσάρα.

 

«Οι αμαθείς διαμορφώνουν τις έννοιες

των σχετικών εγκόσμιων φαινομένων.

Εξαιτίας αυτής της δημιουργίας εννοιών,

βιώνουν τη δυστυχία.

 

«Τα κοινά άτομα, λόγω της ανωριμότητάς τους,

δεν γνωρίζουν το μονοπάτι της απελευθέρωσης.

[Μ’ αυτόν τον τρόπο] Βιώνουν διάφορες μορφές

ατέλειωτου πόνου.

 

«Αγνοώντας το απόλυτο,

όπου η κοσμική ύπαρξη παύει,

γεννιούνται και πεθαίνουν.

Παρόλο που δεν γεννιούνται, έρχονται και φεύγουν.

 

«Οι ανόητοι που μένουν στα εγκόσμια φαινόμενα

θα γυρίζουν γύρω γύρω όπως ένας τροχός.

Στη σαμσάρα, τον τόπο της δυστυχίας,

θα γυρίζουν ξανά και ξανά.

 

«Ακριβώς όπως ο ήλιος και το φεγγάρι

συνεχίζουν να έρχονται και να φεύγουν,

ομοίως, αυτά τα όντα, περιφέρονται στον κόσμο,

έρχονται και φεύγουν, ξανά και ξανά.

 

«Ολόκληρη η σαμσάρα είναι παροδική και ασταθής, [F.7.a]

διαλύεται κάθε στιγμή.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, όταν γνωρίζει το απόλυτο,

εγκαταλείπει κανείς την κατάσταση της σχετικής πραγματικότητας.

 

«Οι ντέβα από τα ανώτερα πεδία,

καθώς και οι γκαντάρβα, οι απσάρας[9] και οι άνθρωποι,

υπόκεινται όλοι στη μετενσάρκωση-

όλα αυτά είναι το αποτέλεσμα της σχετικής [πραγματικότητας] .

 

«Οι σίντα[10], οι βιντυαντάρα[11] και οι γιάκσα[12],

οι γκαντάρβα[13] και οι μαχοράγκα[14],

πηγαίνουν ξανά και ξανά στην κόλαση‍-

όλα αυτά είναι το αποτέλεσμα της σχετικής [πραγματικότητας].

 

«Εκείνοι με μεγάλη επιμονή που έρχονται να μείνουν

στην κατοικία των ντέβα λόγω θετικών ιδιοτήτων,

πρέπει και πάλι να φύγουν και να πέσουν από τα ανώτερα πεδία-

όλα αυτά είναι το αποτέλεσμα της σχετικής[πραγματικότητας].

 

«Αυτός που επιτυγχάνει την υπέρτατη κατάσταση

του Σάκρα[15] ή ενός παγκόσμιου μονάρχη

θα εισέλθει και πάλι στον τόπο γέννησης των ζώων‍-

όλα αυτά είναι το αποτέλεσμα της σχετικής [πραγματικότητας].

 

«Έχοντας εγκαταλείψει τη μεγάλη ευδαιμονία [μαχασούκα]

των ντέβα των ανώτερων πεδίων,

ένας γιόγκι πρέπει πάντα να διαλογίζεται

στον νου της φώτισης, που είναι η φωτεινότητα.

 

«Χωρίς ουσία, ακατάληπτος,

ολοκληρωτικά κενός, χωρίς βάση,

και πέρα από κάθε διανοητική κατασκευή-

αυτός είναι ο ορισμός του νου της φώτισης.

 

«Ούτε σκληρός μήτε μαλακός,

ούτε ζεστός μήτε κρύος,

ούτε απτός μήτε αντιληπτός,

αυτός είναι ο ορισμός του νου της φώτισης.

 

«Ούτε μακρύς μήτε κοντός,

ούτε στρογγυλός μήτε τριγωνικός,

ούτε λεπτός μήτε χοντρός‍-

αυτός είναι ο ορισμός του νου της φώτισης[16].

 

«Πέρα από το διαλογισμό,

εκτός εμβέλειας των τίρτικα

και έχοντας ως άσκηση την τελειότητα της σοφίας-

αυτός είναι ο ορισμός του νου της φώτισης.

 

«Πέρα από αντιστοιχίες, δεν υπάρχει κάτι να διαλογιστείς.

Η υπέρτατη αθέατη κατοικία,

τέλεια καθαρή από τη φύση της-

αυτός είναι ο ορισμός του νου της φώτισης.

 

«Όλα τα πράγματα είναι σαν τον αφρό,

χωρίς ουσία σαν φυσαλίδες του νερού,

ούτε μόνιμα μήτε έχουν εαυτό.

Μοιάζουν με μαγικές ψευδαισθήσεις και οφθαλμαπάτες.

 

«Σαν το αγγείο που φτιάχνεται από έναν σβώλο πηλού,18

τα όντα είναι γεμάτα με νοητικές επινοήσεις‍-

επιθυμία, θυμός και ούτω καθεξής‍-

είναι εντελώς σαν ψευδαισθήσεις.

 

«Σαν την πρωινή σταγόνα της δροσιάς,

που μια στιγμή μετά δεν υπάρχει πια, [F.7.b]

έτσι κι όταν βλέπει κανείς την τελειότητα της σοφίας,

η διάνοια παραχωρεί τη θέση της στο άκτιστο. [χωρίς συνθήκες]

 

«Το συνεχές γέλιο και παιχνίδι,

η συζήτηση, το τραγούδι, η μουσική,

η απόλαυση των υλικών πραγμάτων, και ούτω καθεξής

είναι όλα όμοια με τα όνειρα.

 

«Τα πράγματα που κατασκευάζονται από τα όντα

είναι όλα όμοια με τα όνειρα.

Τα όνειρα είναι φαντασιώσεις του νου.

Ο ίδιος ο νους είναι σαν τον ουρανό.

 

«Εκείνος που διαλογίζεται συνεχώς

σε αυτόν τον δρόμο της τελειότητας της σοφίας,

απελευθερώνεται από όλες τις υπάρξεις

και επιτυγχάνει την υπέρτατη κατάσταση.

 

«Εκείνοι που διατηρούν με τον διαλογισμό

την ανώτερη φώτιση

που καλλιέργησαν όλοι οι Βούδες,

θα αποκομίσουν τον καρπό της Μαχαγιάνα.»

 

 

Εδώ τελειώνει η Ευγενής Μαχαγιάνα Σούτρα «Ερωτήματα περί της Απουσίας Εαυτού».

 

---

[1] Οπαδός ενός μη βουδιστικού θρησκευτικού συστήματος ή φιλοσοφίας. Έχει ενδιαφέρον ότι στην πρώτη πρόταση αυτού του κειμένου, οι «τίρτικας» αποδίδονται ως «εκείνοι που έχουν απόψεις βασισμένες στην αντικειμενοποίηση [κάνουν κάτι, πιο συμπαγές ή πιο απτό] και που ασχολούνται με έννοιες και αναλύσεις».

[2] Τελειότητα της σοφίας / Πρατζνιαπαραμίτα/ Η έκτη από τις έξι τελειότητες, αναφέρεται στη βαθιά κατανόηση της κενότητας όλων των φαινομένων, την πραγμάτωση της απόλυτης πραγματικότητας.

[3] Newar: είναι μια σινο - θιβετιανή γλώσσα που ομιλείται από τον λαό Νέουαρ, τους αυτόχθονες κατοίκους του Νεπάλ στην κοιλάδα του Κατμαντού και τις γύρω περιοχές.

[4] Τζαϊνισμός: μια μη θεϊστική θρησκεία που ιδρύθηκε στην Ινδία τον 6ο αιώνα π.Χ. ως αντίδραση στις διδασκαλίες του ορθόδοξου βραχμανισμού και εξακολουθεί να ασκείται εκεί. Η θρησκεία των Τζαΐν διδάσκει τη σωτηρία μέσω της τελειοποίησης μέσω διαδοχικών ζωών και τη μη πρόκληση βλάβης στα έμβια όντα και είναι γνωστή για τους ασκητές της.

[5] η πράξη ή η πρακτική της παρουσίασης μιας ιδέας, ενός συναισθήματος ή άλλου αφηρημένου πράγματος ως συγκεκριμένου αντικειμένου που μπορεί κανείς να δει, να αγγίξει κ.λπ.  Dictionary.com

[6] Το σανσκρ. εδώ λέει: «Αν το σώμα είναι χωρίς εαυτό, δεν υπάρχει υπέρτατος εαυτός» (yadi śarīraṃ nairātmakaṃ paramātmā na vidyate).

[7] Śūnya: Ένας όρος που χρησιμοποιείται για να εκφράσει την απουσία οποιασδήποτε εγγενούς ουσίας σε όλα τα φαινόμενα.

[8] Αντί για «αυτό ονομάζεται το τελικό», το Skt. λέει «αυτός είναι ο μέσος δρόμος όλων των φαινομένων» (sā madhyamā pratipattir dharmāṇām).

[9] Apsaras/ lha mo: Δημοφιλείς φιγούρες στον ινδικό πολιτισμό, οι απσάρας λέγεται ότι είναι θεές των σύννεφων και του νερού και σύζυγοι των γκαντάρβα.

[10] siddha : Ένα πραγματωμένο ον

[11] Vidyādhara: Μια κατηγορία ημιθεϊκών όντων που φημίζονται για τη χρήση (dhara) ξορκιών (vidyā). Χαλαρά νοούμενα ως «μάγοι», αυτά τα μαγικά όντα συχνά καλούνται μέσω του νταράνι και του τελετουργικού Κριγιατάντρα να παραχωρήσουν μαγικές δυνάμεις στον αιτούντα. Η μεταγενέστερη βουδιστική παράδοση, παίζοντας με τη διπλή αξία του βίντια ως «ξόρκι» και «γνώση», άρχισε να εφαρμόζει αυτόν τον όρο στα πραγματωμένα όντα του βουδιστικού πάνθεον.

[12] yakṣa:Μια κατηγορία ημιθεϊκών όντων που στοιχειώνουν ή προστατεύουν δάση, ποτάμια και άλλους φυσικούς χώρους ή χρησιμεύουν ως φύλακες σε χωριά και πόλεις. Παραδοσιακά τα τιμούν για υγεία, πλούτο, προστασία και άλλες ευλογίες.

[13] Gandharva: Στην ινδική θρησκευτική μυθολογία, μια κατηγορία μη ανθρώπινων όντων που συχνά εμφανίζονται ως ημιθεϊκοί ουράνιοι μουσικοί. Ο ίδιος όρος χρησιμοποιείται σε ορισμένα βουδιστικά κείμενα με εντελώς διαφορετική έννοια: για να δηλώσει ένα ασώματο αισθανόμενο ον ή ένα ανήσυχο πνεύμα που βρίσκεται στην ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ δύο ζωών, αναζητώντας τις συνθήκες για μια νέα γέννηση ως άνθρωπος ή άλλο είδος ενσώματου όντος.

[14] Mahoraga:Τα μαχοράγκα είναι υπερφυσικά όντα που απεικονίζονται ως μεγάλα, υπόγεια όντα με ανθρώπινο κορμό και κεφάλι και κατώτερο σώμα φιδιού Οι κινήσεις τους λέγεται ότι προκαλούν σεισμούς και αποτελούν μια κατηγορία υπόγειων γεωμαντικών πνευμάτων, των οποίων η κίνηση κατά τις εποχές και τους μήνες του έτους θεωρείται σημαντική για τα κατασκευαστικά έργα.

[15] Ο άρχοντας των θεών στο Πεδίο των Τριάντα Τριών (trāyastriṃśa). Εναλλακτικά γνωστός ως Ίντρα, η θεότητα που αποκαλείται «άρχοντας των θεών» κατοικεί στην κορυφή του όρους Σουμερού και χειρίζεται τον κεραυνό. Η θιβετιανή μετάφραση brgya byin (που σημαίνει «εκατό θυσίες») βασίζεται στην ετυμολογία ότι ο śakra είναι συντομογραφία του śata-kratu, αυτός που έχει κάνει εκατό θυσίες. Κάθε κόσμος με κεντρικό Σουμερού έχει έναν Śakra. Είναι επίσης γνωστός και με άλλα ονόματα όπως Kauśika, Devendra και Śacipati.

[16] Το Σκτ. έχει δύο ακόμη στροφές εδώ:

 «Ούτε λευκός μήτε κόκκινος,

ούτε σκούρος μπλε μήτε κίτρινος,

χωρίς χρώμα ή μορφή‍-

αυτός είναι ο ορισμός του νου της φώτισης.

 «Χωρίς μεταμόρφωση ή εκδήλωση,

χωρίς ανταγωνισμό ή δέσμευση,

χωρίς μορφή, όπως ο ουρανός‍-

αυτός είναι ο ορισμός του νου της φώτισης».

(na śvetaṃ nāpi raktaṃ ca na kṛṣṇaṃ na ca pītakam | avarṇaṃ ca nirākāraṃ bodhicittasya lakṣaṇam | nirvikāraṃ nirābhāsaṃ nirūhaṃ nirvibandhakam | arūpaṃ vyomasaṃkāśaṃ bodhicittasya lakṣaṇam.)